Toen er nog een naam bedacht moest worden voor Expeditie Over de Maas was ik aan het stoeien met de letters A en D. Het leken me twee bijzondere letters te zijn in dit project. Ze staan namelijk voor Alphen en Dreumel, de twee dorpen waar Over de Maas zich bevindt. Maar ze staan ook voor Anno Domini, Latijn voor in het jaar des Heeren, wat gebruikt wordt bij tijdsaanduidingen. Tenslotte staan ze ook nog voor Arena Donum, Latijn voor gift van het zand. En zijn al die prachtige vondsten niet een ware gift van het zand?
Prettige bijkomstigheid: als het later groot wordt, kunnen we aan het AD een mooie sponsor hebben. De naam werd echter Expeditie Over de Maas, ook erg mooi.

Toch kwamen die letters A en D nog een keer terug. Naarmate het project vorderde en er steeds meer vondsten boven water kwamen, begonnen we ons steeds meer af te vragen waar die grote hoeveelheid Romeinse vondsten op duidde. Wat hadden we nou eigenlijk gevonden? Dit is nog altijd niet duidelijk. Veel vragen en nog weinig antwoorden. Er moet nog heel veel worden onderzocht maar er zijn duidelijk aanwijzingen dat de vondsten van de Moleneindse Waard op een grote en belangrijke Romeinse nederzetting met een militair karakter duiden.

Wat weten we al wel van dit gebied in de Romeinse tijd? Wat zeggen historische bronnen ons? Ad Duodecimum! Of lopen we dan te hard van stapel? Misschien wel maar alle ingrediënten lijken aanwezig om deze nog niet gelokaliseerde Romeinse nederzetting te koppelen aan het opmerkelijke vondstcomplex in de Moleneindse Waard.

Ad Duodecimum, letterlijk vertaald 'aan de twaalfde', was een Romeinse nederzetting in de voormalige Romeinse provincie Germania Inferior (Neder-Germanië) en wordt vermeld op de beroemde Peutinger kaart, een middeleeuwse kopie van een Romeinse (wegen)kaart.

Deze kaart is verre van oppervlakte getrouw en moet meer als een schematische weergave van Romeinse wegen en plaatsen worden gezien. De kaart geeft vermoedelijk de situatie weer in de derde of vierde eeuw na Chr. Ad Duodecimum is op de kaart te vinden aan de heerweg van Noviomagus (Nijmegen) naar Lugdunum Batavorum (Katwijk-Brittenburg). Op de Peutinger kaart staat de nederzetting duidelijk tussen Noviomagi (Nijmegen) en Grinnibus (tegenwoordig ook wel aan Rossum gekoppeld).

Van Ad Duodecimum wordt vermoed dat het een pleisterplaats of wegpost (statio) was langs de weg tussen Noviomagi en Grinnibus: een officiële Romeinse halteplaats waar reizigers konden verblijven tijdens hun reis. Deze interpretatie voor Ad Duodecimum lijkt goed te passen bij de vermoedelijke locatie van de verspoelde nederzetting uit de Romeinse tijd. Ze ligt namelijk dicht bij, zo niet aan, de voormalige open verbinding tussen Maas en Waal. Dus niet alleen te voet, te paard of per wagen, ook voor schepen een ideale tussenstop, zeker als overslagpunt tussen deze grote rivieren. We weten ook nog dat er een Romeinse weg vanaf Nijmegen door het land van Maas en Waal moet hebben gelopen. Ook hier zijn in het verleden al verschillende routes voor geopperd. Maar net als in het geval van Ad Duodecimum waren concrete archeologische aanwijzingen hiervoor tot nu toe nog niet gevonden.

De ontdekking van dit bijzondere vondstcomplex is slechts één van de vele opmerkelijke resultaten van Expeditie Over de Maas. Maar net als bij de overige ontdekkingen geldt dat alle vondsten nog nader moeten worden uitgewerkt. Het is de vraag of het uiteindelijk mogelijk zal zijn om tot een goede en voldoende betrouwbare reconstructie van het Romeinse rivierenlandschap en haar bewoning in het gebied van Over de Maas te komen. Lees het hele verhaal in Verzwolgen en vergeten.

Het bovenstaande is slechts een hypothese, maar wat de leden van Expeditie Over de Maas betreft wel een met bijzonder grote potentie.

En wat mij betreft zeker ook want Ad Duodecimum
past naadloos in mijn A D gedachte.

A en D, twee bijzondere letters,
en dus zeker niet alleen omdat mijn naam er mee begint.

Bronnen:
Wikipedia
Expeditie Over de Maas
Peutinger Map